Istoria zborlui “armân”

Maka aveats tu naeti s-aflats tsi arâzgâ ari zborlu armân, tsi nu iasti alutusitu mas u mutrimu istoria, vas pârâstâsimu ma nghiosu ndauâ cumăts ditu xitâxearea alu Nicolae Trifon tipusitu tu fimirida Časopis Evropa ditu Novi Sad. nr.8, (An IV), 2011. Tutu ashi s-exiyiseashti sh arâzga numâei “makedon”.

Turlia mucâneascâ “aromân”, cu “o”, fu tsânutâ minti tu zigâ cu “român”, sh aiestâ astâsitâ nu di multu chiro. Dauli inu ditu idghiul “romanus”. Intrata tu arada shteariei alushtui zboru fu adratâ di geograflu ghirmanu Gustav Weigand. « Aromun », tu ghirmâneashti ini di la etnonimul « armân » ufilisitu di unâ parti di armânji tas numâseascâ limba sh lumea loru, sh astrâxitâ sh di alantsâ armânji fârshirots ti cari etnonimlu irra « rrâmân ».

Turlia « armân »tu mucâneashti, shi «armoun»tu galicheashti vas irra multu ma aproapea di arâanesculu «armân», sh tiatsea multu ma uidisitu. Geograflu sarbu Jovan Cvijic fu unu di ptsânjilji tsi ufilisi aiestâ turlie tu achicasmolu anyrâpsitu tu galicheashti tu dipisita Protlui Polimu a Lumiei. Ma adetea apufusi altâ turlie. Cadialihiea câ scupadzlji vâsâlicheshtsâ sh bâgarâ vula pi atsea iami. Luyursearea zorlea a armânjilor emu românji emu grets, icâ ahătri neoloyismi ca « macedoromânji » icâ « grets vlahofonji »suntu mash dauâ urneki ningâ multi alti.

Tas lji vârgheshtsâ adzâ, tu numa limbidzariei sh tas dipiseascâ unâ adiki tsi fu adratâ aua sh 150 di anji, mucanjilji i galikanjilji icâ anglicanjilji, câ-i numâsescu armânjilji, « aromâni », « aroumains » icâ « aromanians » sh nu armânji, iasti idghea chirâturâ slâ caftsâ a galikanjilor slj numâseascâ « români » pi mucanji sh a mucanjilor slji numâseascâ « français » pi galikanji câtse ashi s-numâsescu ei ishishi. Cilâstâsearea andicra di aiestu polimu a numâei ini ditu una dialihea mintireashi, dukitâ di multsâ armânji anda ini zborlu ti adrari unâ dgheafurauâ cu Mucanjilji, sh cicârdâsearea iasti tu aradâ, nu mash la armânji ma sh la mucanji, anamisa di Aromânia sh România, limba armânâ sh românâ. Scutearea yramâei “o” ditu numâ, nu iasti duri ti afirearea di piricliul a cicârdaseariei. Ashi s-exiyiseashti nu didip, alidzearea zborlui «machedon», deftura numâ a etnonimlui « machedonarmân ».

Ufilisitâ tu pareie cu « aromân », turlia « machedon »nâ ampari arisitâ naima multu câtse scoati tu migdani naima ghini dgheafuraua anamisa di armânji sh mucanji. Tu lumăki di cumshonji cama prâxiti, niscântsâ pistipsescu câ yrama « a » ditu numa « aromân » spâstreashti alihea, tsi iasti unâ  alatusi gramaticalâ ma ari sh unâ baghi simasie andicra di luyursearea armânjilor tu România. Multsâ armânji ufilisescu, naima multi ori câ ashi lâ ticneashti tu oara atsea, cama aonjea  « machedon » sh nu « aromân », tas afireascâ di cicârdâseari, tsicara câ protlu ini ditu limba lor (« armân ») sh defturlu iasti ufilisitu etnonimu nu di multu chiro. Vas dzâcâ , « machedon »scoati tu migdani multu ma ghini individualitatea loru tsi nu iasti luyursitâ idghea cu atsea a mucanjilor.

Numa « machedon » vini tu practico diadun cu protili chimati di imigrantsâ vinits tu România. Tash dzâcâ numa multsâ di ei, scuteau tu migdani vâsâlia di iu ineau, Macedonia (tu armânâ Machidunie). Di iu sâ scoatâ tu migdani atseali vâsâlii tsi cu ndoi anji ma ninti sh avea ampârtsâtâ cumâticili a Turkiei Avropeani, lâ arisirâ cama multu s-ufiliseascâ unâ numâ a loclui tsi s-achicâsea multu lishor,  tsi avea unâ anami tu istorie sh tsi nica avea unâ mari simasie di itia atsilor polimi vâsâlicheshtsâ di unâ zurlâ varvarie tsi s-adrarâ ninti di ampârtsarea ei. Nu tuts ineau ditu Machidonie. Niscântsâ di ei ineau ditu alanti dauâ locuri a istoriei iu armânjilji bânarâ, ditu Epiru (atselu di Nordu tsi di tora lu avea luatâ Vâsâlia Arbinisheascâ, atselu di Notu, atsea Gârtseascâ) sh ditu Tesalia (Gârtsia). Nu avea ti tsi slji cârteascâ naua numâ, tu ahurhitâ fârâ canâ simasie ahorghea, ma tsi multsâ armânji u apruchearâ aonjea sh dapoa mutau analtu hlambura cu mari pirifanji.

Sursă foto: Pictură de Laura Armeanu

Sursă:http://www.asymetria.org/modules.php?name=News&file=article&sid=1137

Advertisements

About esente_armanesti

Blog de conștientizare și promovare al evenimentelor culturale organizate de și pentru armâname. Prezentarea tematicii armânești
This entry was posted in tu armaneashti and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.